Sulh Hukuk Mahkemelerinde Yargılama Giderlerinin Hukuki Çerçevesi
Sulh hukuk mahkemeleri, Türk yargı teşkilatında kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu), kat mülkiyeti kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar ve vesayet gibi hayati öneme sahip konuların çözüme kavuşturulduğu ilk derece mahkemeleridir. Bu mahkemelerde usulüne uygun bir dava ikame edebilmek, dava şartlarının yerine getirilmesine bağlıdır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.114/1-g uyarınca, davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması açık bir dava şartıdır. Aynı şekilde, harçların peşin ödenmesi de davanın esastan görülmeye başlanması için yasal bir zorunluluktur.
Dava açılış aşamasında karşı karşıya kalınan mali yükümlülükler temel olarak iki ana grupta toplanır: Devlet adına tahsil edilen yargı harçları ve davanın yürütülmesi için gereken posta, tebligat, bilirkişi gibi masrafları kapsayan gider avansı. Bu kalemlerin eksiksiz hesaplanması ve adliye veznesine yatırılması, davanın usulden reddedilmesini engellemek adına kritik önem taşır.
Yargılama giderlerinin başlangıçta doğru öngörülmesi, hak arama hürriyetinin etkin kullanımı için gereklidir. Bu süreçteki harç ve masraf kalemlerini detaylıca incelemek, hak kayıplarının önüne geçecektir. Başlangıçta yapılması gereken harcamaların detayları hakkında genel bir fikir edinmek için Dava Açarken Ne Kadar Ödeyeceğim? Başlangıç Masrafları başlıklı çalışmayı inceleyebilirsiniz.
Sulh Mahkemelerinde Alınan Yargı Harçları
Yargı harçları, 492 sayılı Harçlar Kanunu ve her yıl güncellenen Harçlar Kanunu Genel Tebliğleri uyarınca tahsil edilir. Sulh hukuk mahkemelerinde açılacak davalarda uygulanacak harçlar, davanın konusunun para ile ölçülüp ölçülememesine göre maktu veya nispi olarak belirlenir. Bu ayrımın doğru yapılması, başlangıçta ödenecek harç miktarını doğrudan belirler. Konu hakkında detaylı bilgiye Nispi ve Maktu Harç Ayrımı Nedir, Nasıl Yapılır? rehberinden ulaşabilirsiniz.
Başvurma Harcı
Dava dilekçesinin mahkemeye sunulması ve davanın kayda alınması aşamasında maktu olarak tahsil edilen harçtır. Harçlar Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 98) uyarınca, sulh hukuk mahkemelerinde dava açarken ödenmesi gereken güncel başvurma harcı 335,20 TL olarak belirlenmiştir. Bu harç, davanın niteliğine veya talep edilen miktara bakılmaksızın her davadan standart olarak alınır.
Karar ve İlam Harcı
Karar ve ilam harçları, davanın konusuna göre maktu veya nispi olmak üzere iki farklı yöntemle hesaplanır:
- Maktu Karar ve İlam Harcı: Konusu para ile ölçülemeyen veya kanunen maktu harca tabi olan davalarda (örneğin tahliye davaları, vesayet davaları) maktu karar ve ilam harcı uygulanır. Güncel maktu karar ve ilam harcı tutarı 732 TL'dir. Bu tutarın dörtte biri olan peşin harç dava açılırken ödenir.
- Nispi Karar ve İlam Harcı: Konusu para veya para ile değerlendirilebilen bir değer olan davalarda (örneğin alacak, tazminat veya kira bedeli tespiti davaları) nispi karar ve ilam harcı uygulanır. Nispi karar ve ilam harcı oranı, dava değerinin binde 68,31'idir.
Peşin Harç Hesaplama ve Tamamlama Kuralları
Nispi harca tabi davalarda, binde 68,31 oranındaki toplam karar ve ilam harcının tamamı dava açılırken ödenmez. Harçlar Kanunu uyarınca, bu nispi tutarın %25'i peşin harç olarak dava açılışında tahsil edilir. Geriye kalan %75'lik kısım ise davanın sonuçlanmasından sonra, kararın tebliğe çıkarılması aşamasında haksız çıkan taraftan tahsil edilir.
Dava açılırken ödenecek harç tutarlarını hızlıca belirlemek için Lawlera'nın sunduğu harç hesaplama aracından yararlanabilirsiniz.
Gider Avansı ve Tebligat Masrafları
Davanın yürütülmesi sırasında yapılacak her türlü posta, tebligat, bilirkişi, keşif ve benzeri giderlerin karşılanması amacıyla davacı tarafından mahkeme veznesine yatırılması zorunlu olan meblağa gider avansı denir. Gider avansı, HMK Gider Avansı Tarifesi hükümlerine göre belirlenir.
Tebligat Giderleri
Yargılamanın en önemli unsurlarından biri tarafların adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının korunmasıdır. Bu da usulüne uygun tebligatlarla mümkündür. Güncel PTT normal tebligat ücreti tebliğ başına 265 TL olarak uygulanmaktadır. HMK Gider Avansı Tarifesi uyarınca, dava açılırken taraf başına 5 tebligat gideri hesaplanarak avansa dahil edilir. Ayrıca diğer iş ve işlemler için de tarifede 530 TL maktu bir gider öngörülmüştür.
Keşif ve Bilirkişi Masrafları
Özellikle sulh hukuk mahkemelerinde sıkça görülen ortaklığın giderilmesi, kira tespiti veya delil tespiti gibi davalarda mahallinde keşif yapılması ve bilirkişi raporu alınması neredeyse zorunludur. Dava açılışında bu giderlerin de öngörülmesi gerekir. Güncel tarifeye göre keşif harcı 5.188 TL olarak belirlenmiştir. Keşif esnasında dinlenecek bilirkişilerin ücretleri ve araç temini gibi masraflar da bu gider kalemine eklenir.
Dava açarken yatırılması gereken toplam gider avansını güncel tarifeler üzerinden hesaplamak için gider avansı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Gider avansının eksik yatırılması veya süreç içerisinde tükenmesi halinde mahkemece davacıya süre verilir. Bu sürelere uyulmaması davanın usulden reddi sonucunu doğurabilir. Detaylı usuli kurallar ve hak düşürücü süreler için Eksik Harç ve Gider Avansı Tamamlama Süresi Kaç Gündür? başlıklı içeriği incelemeniz önerilir.
Vekaletname İle Açılan Davalarda Ek Masraflar
Davanın bir avukat aracılığıyla takip edilmesi durumunda, dava dosyasına sunulacak vekaletname için de belirli harç ve pulların ödenmesi gerekir. Bu kapsamda dava açılışında tahsil edilen kalemler şunlardır:
- Vekalet Harcı: Davayı vekil sıfatıyla açan avukatın sunacağı vekaletname için alınan harç olup güncel tutarı 104 TL'dir.
- Vekalet Pulu: Türkiye Barolar Birliği tarafından bastırılan ve vekaletnameye yapıştırılması zorunlu olan pulun güncel bedeli 164 TL'dir.
Bu masraflar doğrudan dava açılış harçlarına eklenerek UYAP sistemi üzerinden veya adliye veznesinden tahsil edilir. Avukatlar, dava açılış işlemlerini UYAP üzerinden gerçekleştirirken elektronik imza ve entegrasyon sistemlerini kullanırlar.
Kanun Yolu Harçları ve Masrafları
Sulh hukuk mahkemesinin vermiş olduğu karara karşı tarafların bir üst mahkemeye başvurma hakkı bulunur. İstinaf veya temyiz kanun yoluna başvurulması halinde de belirli harçların ödenmesi zorunludur. Güncel tarifeler uyarınca kanun yolu harçları şu şekildedir:
- İstinaf Başvurma Harcı (BAM Hukuk): Bölge Adliye Mahkemesi nezdinde istinaf kanun yoluna başvururken ödenmesi gereken harç tutarı 2.002 TL'dir.
- Temyiz Başvurma Harcı: Yargıtay nezdinde temyiz kanun yoluna başvurulması halinde ödenecek harç tutarı 3.608,50 TL'dir.
- Kanun Yolu Karar Harcı: İstinaf veya temyize başvuran davalı ise, kararın infazını durdurmak veya esastan incelenmesini sağlamak amacıyla nispi karar harcının %25'ini kanun yolu karar harcı olarak peşin yatırmakla yükümlüdür.
Kanun yolu aşamasındaki harç hesaplamaları ve usul kuralları hakkında daha fazla bilgi edinmek için İstinaf ve Temyiz Harç Hesaplama Rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.
Yargılama Giderlerinin Karşı Tarafa Yükletilmesi
Dava açılırken davacı tarafından ödenen tüm harçlar, tebligat giderleri, keşif ve bilirkişi masrafları davanın sonunda hüküm altına alınır. HMK m.326/1 uyarınca, kanunda yazılı istisnalar dışında, yargılama giderlerinin, aleyhine hüküm verilen taraftan tahsiline karar verilir. Davanın kısmen kabulü ve kısmen reddi halinde ise yargılama giderleri tarafların haklılık oranına göre paylaştırılır.
Davanın kazanılması durumunda peşin ödenen harçların ve gider avansının nasıl iade alınacağına dair süreçleri öğrenmek için Dava Kazanıldığında Harç ve Masraflar Nasıl Geri Alınır? başlıklı rehberimizden faydalanabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sulh hukuk mahkemesinde dava açarken harç ödememek mümkün müdür?
Dava açacak kişinin mali durumunun bu giderleri karşılamaya yetersiz olması halinde, HMK m.334 uyarınca adli yardım talebinde bulunulabilir. Adli yardım talebi mahkemece kabul edilirse, davacı harç ve gider avansı ödemekten geçici olarak muaf tutulur.
Kira tespiti davasında harç neye göre hesaplanır?
Kira bedelinin tespiti davalarında harç, talep edilen aylık kira bedeli ile mevcut kira bedeli arasındaki farkın bir yıllık toplamı üzerinden (yıllık kira farkı) nispi olarak binde 68,31 oranının %25'i hesaplanarak peşin alınır.
Yatırılan gider avansından artan kısım dava bitince geri alınabilir mi?
Evet, HMK m.333 uyarınca davanın sonuçlanmasının ardından karar kesinleştiğinde, kullanılmayan gider avansı miktarı mahkeme veznesi tarafından kendiliğinden davacıya iade edilir.
Eksik harç ödenmesi durumunda davanın akıbeti ne olur?
Harçlar Kanunu m.30 uyarınca, yargılama sırasında harcın eksik ödendiği tespit edilirse mahkemece harcın tamamlanması için süre verilir. Harç tamamlanmadığı sürece davaya devam olunamaz ve dosya işlemden kaldırılır.
Dava Açacaklar İçin Pratik Tavsiyeler
Sulh hukuk mahkemesinde dava açmadan önce davanızın konusunu ve değerini net olarak belirleyin. Davanın maktu harca mı yoksa nispi harca mı tabi olduğunu saptamak başlangıç bütçenizi yönetmenizi kolaylaştıracaktır. Özellikle tebligat sayısının fazla olabileceği ortaklığın giderilmesi gibi çok taraflı davalarda, gider avansının yüksek tutulacağını göz önünde bulundurun. Davanın açılış aşamasında bütçe planlaması yapmak ve güncel tarifeleri kontrol etmek, yargılamanın usuli nedenlerle sekteye uğramasını engelleyecektir.