Yargılama Hukukunda Savunma ve Saldırı Dengesi: Karşı Dava
Hukuk davalarında davalının, davacının iddialarına karşı kendini savunması sadece mevcut davayı reddettirmeye çalışmaktan ibaret değildir. Davalı, davacıdan olan bağımsız bir hakkını veya alacağını aynı yargılama süreci içerisinde ileri sürerek yeni bir hukuki mücadele başlatabilir. İşte bu imkanı sağlayan usul hukuku kurumu karşı dava (karşılık dava) olarak adlandırılır. Karşı dava, asıl davaya cevap verilirken açılan ve asıl davanın davacısına karşı yöneltilen müstakil bir davadır. Bu kurumun temel amacı, hem davalının haklarını korumak hem de usul ekonomisi ilkesi gereğince mahkemelerin gereksiz yere meşgul edilmesini önlemek ve çelişkili kararların önüne geçmektir.
Uygulamada karşı davanın sadece bir savunma (def'i veya itiraz) argümanı olduğu yanılgısına sıkça düşülmektedir. Oysa karşı dava, asıl davadan bağımsız olarak harcı ödenen, kendine ait talep sonucu olan ve asıl dava herhangi bir sebeple sona erse dahi esastan incelenip karara bağlanması gereken bağımsız bir dava niteliğindedir.
Karşı Davanın Geçerlilik Şartları ve Takas İlişkisi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) kapsamında bir karşı davanın usulüne uygun şekilde açılabilmesi ve mahkemece esastan incelenebilmesi için belirli yasal şartların birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Bu şartlar şu şekilde sıralanabilir:
- Asıl Davanın Derdest Olması: Karşı davanın açılabilmesi için öncelikle usulüne uygun şekilde açılmış ve halen görülmekte olan (derdest) bir asıl davanın varlığı şarttır. Asıl dava açılmadan veya asıl dava karara bağlandıktan sonra karşı dava açılması usulen mümkün değildir.
- Bağlantı Şartı: HMK m. 132 uyarınca, karşı dava ile asıl dava arasında bir bağlantının bulunması gerekir. Kanun koyucu bu bağlantıyı iki ihtimale bağlamıştır: Davaların ya aynı hukuki sebepten doğmuş olması ya da biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyecek nitelikte bulunması gerekir. Örneğin, bir taşınmazın tahliyesi davasına karşı kiracının yaptığı faydalı masrafların tazmini talebiyle açtığı dava arasında doğrudan hukuki bağlantı mevcuttur.
- Süre Şartı: Karşı dava, en geç asıl davaya cevap verme süresi içinde açılmalıdır. Cevap süresi geçtikten sonra karşı dava açılması, davacının açık muvafakati (açık rızası) olmadığı sürece usulden reddedilir.
Özellikle ticari uyuşmazlıklarda karşı dava ile takas-mahsup talepleri sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Davalı, alacaklı olduğunu iddia ettiği durumlarda bunu bir karşı dava açarak talep edebileceği gibi, sadece asıl davadaki borcuyla takas edilmesini de isteyebilir. Bu konuda detaylı bilgi edinmek ve fatura alacaklarına karşı nasıl aksiyon alınacağını incelemek için Fatura Alacağına İtiraz ve Faturanın İade Süreci başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.
Uygulamada Sık Yapılan Usul Hataları ve Hak Kayıpları
Karşı dava açarken uygulamada en sık karşılaşılan hatalardan biri, cevap dilekçesinin içerisine sadece "karşı davamızın kabulü" şeklinde bir ibare ekleyip, karşı dava için yatırılması gereken başvuru ve nispi/maktu karar harçlarını yatırmamaktır. Harcı yatırılmayan bir talep, mahkeme tarafından usulüne uygun açılmış bir karşı dava olarak kabul edilmez ve esası incelenmez.
Bir diğer kritik hata ise süre kaçırıldıktan sonra karşı dava açılmasıdır. HMK uyarınca asıl davaya cevap süresi kural olarak iki haftadır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Cevap süresinin kaçırılmasının ardından açılan karşı davaya davacı taraf süresinde itiraz ederse, mahkeme karşı davanın usulden reddine ve dosyaların ayrılmasına karar vermek zorundadır. Davalı, süreyi kaçırdığı durumlarda karşı davasını bağımsız bir dava olarak açıp, asıl davanın görüldüğü mahkemeden davaların birleştirilmesini talep etme stratejisini uygulamalıdır.
Yargıtay'ın Karşı Davaya İlişkin Güncel Kriterleri
Yargıtay hukuk daireleri, karşı davanın açılması, harçlandırılması ve asıl davayla olan ilişkisine dair katı usuli kriterler uygulamaktadır. Karşı davanın kaderini belirleyen en güncel 3 Yargıtay kriteri şunlardır:
- Harçlandırılma Zorunluluğu Kriteri: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, cevap dilekçesinde karşı dava açıldığı belirtilse dahi, karşı dava harcı (başvuru harcı ve peşin karar harcı) asıl davanın cevap süresi içinde yatırılmamışsa usulüne uygun bir karşı davanın varlığından söz edilemez. Mahkemece harç noksanlığının giderilmesi için süre verilmesi, ancak süresinde harçsız da olsa bir davanın kayda geçmiş olması halinde mümkündür.
- Asıl Davanın Geri Alınması veya Reddedilmesinin Karşı Davaya Etkisi: Yargıtay, asıl davanın feragat, kabul, geri alma veya esastan reddedilmesi gibi nedenlerle sona ermesinin, usulüne uygun açılmış karşı davanın esastan görülmesini engellemeyeceğini istikrarlı bir şekilde vurgulamaktadır. Karşı dava bağımsız bir dava olup, harcı yatırıldığı andan itibaren kendi yargılama sürecini yürütür.
- Bağlantı Yokluğu Nedeniyle Ayırma Kararı Kriteri: Yargıtay, asıl dava ile karşı dava arasında HMK m. 132 anlamında hiçbir hukuki veya fiili bağlantı bulunmaması durumunda, mahkemenin davayı usulden reddetmek yerine, karşı davanın tefrikine (ayrılmasına) ve ayrı bir esasa kaydedilerek görülmesine karar vermesi gerektiğini belirtmektedir. Doğrudan usulden ret kararı verilmesi bozma sebebidir.
Karşı Dava Açacak Davalılar İçin Pratik Rehber ve Stratejiler
Eğer bir hukuk davasında davalı konumundaysanız ve karşı dava açmayı düşünüyorsanız, hak kaybına uğramamak adına şu adımları izlemeniz hayati önem taşır:
- Asıl dava dilekçesinin size tebliğ edildiği tarihi mutlaka not edin ve iki haftalık cevap süresini geçirmeyin. Ek süreye ihtiyacınız varsa, bu iki haftalık süre içinde mahkemeden cevap süresinin uzatılmasını talep edin.
- Karşı dava dilekçenizi asıl davaya cevap dilekçeniz ile birlikte (aynı evrakta veya ayrı bir dilekçe olarak aynı gün) sunun. Dilekçenizin başlığına mutlaka "Karşı Dava Dilekçesi" ibaresini ekleyin.
- Karşı davanızın harçlarını (başvuru harcı, vekalet harcı ve talep ettiğiniz miktara göre nispi karar harcı) vezneye tam olarak yatırın ve harç tahsil makbuzunu dilekçenize ekleyin.
- Karşı davadaki talepleriniz ile asıl davanın konusu arasındaki bağlantıyı (örneğin aynı sözleşmeden kaynaklanma, aynı haksız fiile dayanma gibi) dilekçenizde açıkça temellendirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Karşı dava açmak zorunlu mudur, ayrı bir dava açamaz mıyım?
Karşı dava açmak zorunlu değildir. Davalı, hakkını asıl davadan tamamen bağımsız, ayrı bir mahkemede yeni bir dava açarak da arayabilir. Ancak karşı dava açmak, hem harç ve masraflardan tasarruf edilmesini sağlar hem de iki farklı mahkemeden çelişkili kararlar çıkması riskini ortadan kaldırır.
Cevap süresini kaçırdıktan sonra karşı dava açılırsa ne olur?
Cevap süresi geçtikten sonra karşı dava açılırsa, davacı taraf süresinde (en geç ilk duruşmada veya beyan süresinde) karşı davanın süresinde açılmadığına yönelik usuli itirazda bulunabilir. Bu durumda mahkeme, karşı davanın usulden reddine veya davanın ayrılarak başka bir esasa kaydedilmesine karar verir.
Asıl davanın açıldığı mahkeme karşı davaya bakmaya yetkili değilse ne olur?
Asıl davanın açıldığı mahkeme, karşı dava için de yetkili ve görevli kabul edilir. Karşı davada yetki itirazı ileri sürülemez. Ancak görev hususu kamu düzenine ilişkin olduğundan, asıl davanın görüldüğü mahkemenin karşı davanın konusuna bakmaya kesinlikle görevli olması gerekir (örneğin asliye hukuk mahkemesinde açılan davaya karşı aile mahkemesinin görev alanına giren bir karşı dava açılıyorsa görevsizlik kararı verilebilir).
Karşı davada da karşı dava (karşı karşı davanın davası) açılabilir mi?
Hukuk yargılaması usulünde zincirleme şekilde davanın uzamasını engellemek amacıyla karşı davaya karşı yeni bir karşı dava açılması kabul edilmemektedir. Davacı, karşı davaya karşı sadece savunmalarını ve cevaplarını sunabilir.
Hukuk davalarında karşı dava müessesesi, doğru kullanıldığında davalıya çok güçlü bir hukuki mevzi kazandırır. Ancak sürelerin kısalığı ve harçların yatırılması gibi sıkı şekil şartları barındırdığından, bu sürecin profesyonel bir avukat desteğiyle yönetilmesi, telafisi imkansız hak kayıplarının önüne geçecektir.