Arama Tedbirinin Hukuki Niteliği ve Anayasal Sınırları
Ceza muhakemesinde arama, şüpheli veya sanığın yakalanması ya da suç delillerinin elde edilmesi amacıyla uygulanan en ağır koruma tedbirlerinden biridir. Kişinin özel hayatının gizliliği ve konut dokunulmazlığının ihlali riskini bünyesinde barındırması sebebiyle, bu tedbir Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) tarafından sıkı şartlara bağlanmıştır. Anayasa'nın 20. ve 21. maddeleri ile CMK'nın 116. ve devamı maddeleri gereğince, kural olarak hakim kararı olmadan kimsenin üstü, özel kağıtları, eşyası, konutu veya işyeri aranamaz.
Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı durumlarda ise kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılabilmesi mümkündür. Ancak bu durum istisnai bir nitelik taşır. Şüpheli veya sanığın yakalanabilmesi ya da delillerin elde edilebileceğ hususunda makul şüphe bulunması şarttır. Makul şüphe, somut olgulara dayanan ve ortalama bir insanı ikna edebilecek nitelikteki şüphedir. Soyut ihbarlar veya temelsiz varsayımlar ile verilen arama kararları hukuka aykırılık teşkil eder.
Arama Kararına İtiraz Usulü ve Başvuru Merci
Arama bir geçici koruma tedbiri olduğundan, arama kararına veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde verilen yazılı arama emrine karşı itiraz kanun yolu açıktır. CMK m.267 uyarınca, hakim kararlarına veya kanunun açıkça izin verdiği hallerde hakimin onayına sunulan kararlara karşı itiraz edilebilir.
Arama kararı sulh ceza hakimi tarafından verilmişse, itiraz bir sonraki sulh ceza hakimliğine yapılır. Örneğin; İstanbul 1. Sulh Ceza Hakimliği tarafından verilen bir arama kararına karşı itiraz merci, numaralandırma esasına göre İstanbul 2. Sulh Ceza Hakimliği olacaktır. Eğer o yerde tek sulh ceza hakimliği varsa, en yakın asliye ceza mahkemesi itirazı incelemekle görevlidir. İtiraz dilekçesi, kararı veren hakimliğe veya doğrudan kararı inceleyecek olan hakimliğe sunulabilir.
Arama Kararına İtiraz Süresi ve Sürenin Başlangıcı
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesinin 1. fıkrası gereğince, arama kararına karşı itiraz süresi 7 gündür. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, sürenin geçirilmesi halinde itiraz hakkı düşer.
7 günlük itiraz süresinin ne zaman başlayacağı hususu uygulamada büyük önem taşır. Süre, kararın ilgilisine tefhim veya tebliğ edildiği günden itibaren işlemeye başlar. Şüpheli, müdafii veya zilyet yüzüne karşı verilen kararlarda tefhim tarihi; kararın yokluklarında verilip sonradan tebliğ edildiği durumlarda ise tebliğ tarihi esas alınır. Arama işlemi sırasında arama kararı zilyede veya o yerdeki kişiye okunup tebliğ edildiğinde süre başlamış olur.
Arama Tedbirinde Uygulamada Sık Karşılaşılan Usul Hataları
Arama işleminin icrası sırasında mevzuatta açıkça belirtilen kurallara uyulmaması, yapılan işlemi ve bu işlem sonucunda elde edilen delilleri sakatlamaktadır. Arama kararına yapılan itirazlarda öne sürülmesi gereken başlıca usul hataları şunlardır:
- Makul Şüphenin Bulunmaması: Arama kararında somut dayanakların gösterilmemesi, soyut ifadelere yer verilmesi.
- Arama Zamanına Uyulmaması: CMK m.118 uyarınca konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. Suçüstü halleri veya yakalanan kişinin takibi gibi istisnalar dışında gece araması hukuka aykırıdır.
- Tanık Bulundurma Zorunluluğuna Uyulmaması: CMK m.119/4 gereğince, hakim veya Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde yapılan aramada, o yerin muhtarı veya ihtiyar heyetinden iki kişi hazır bulundurulmalıdır.
- Arama Kararının Kapsamının Aşılması: Arama kararında belirtilen adres, kişi veya eşya sınırlarının dışına çıkılması. Özel hayatın gizliliği kapsamına giren ve arama kararıyla ilgisi olmayan kişisel belgelere el konulması hallerinde özel hayatın gizliliğini ihlali hususu da gündeme gelmektedir.
- Arama Tutanağının İmzalanmaması veya Kopyasının Verilmemesi: CMK m.121 uyarınca, arama sonunda ilgiliye aramanın yapıldığını ve el konulan eşyaları gösteren bir belge veya tutanak örneği verilmek zorundadır.
Hukuka Aykırı Aramayla Elde Edilen Delillerin Durumu
Türk ceza hukukunda "zehirli ağacın meyvesi de zehirlidir" ilkesi gereğince, hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller yargılamada hükme esas alınamaz. Anayasa'nın 38. maddesinin 6. fıkrası açık bir şekilde; "Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez" hükmünü amirdir. Aynı paralel doğrultuda CMK m.217/2 maddesi de yüklenen suçun, ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebileceğini düzenlemiştir.
Arama kararına veya aramayı icra ediş şekline karşı yapılan itirazların kabul edilmesi, o arama sonucunda ele geçirilen materyallerin "hukuka aykırı delil" niteliği kazanmasını sağlar. Bu husus, ilerleyen aşamalarda açılacak dava kapsamında sanığın beraat etmesinde en kritik savunma dayanağını oluşturur.
Arama Kararına İtiraz Dilekçesi Hazırlarken Dikkat Edilmesi Gerekenler
İtirazın somut sonuç doğurabilmesi için standart, basmakalıp cümleler yerine somut olaya özgü gerekçelerin sunulması şarttır. Etkili bir dilekçe ve sözleşme yazma sürecinde aşağıdaki adımların izlenmesi hayati önem taşır:
Dilekçe Formatı ve Başlık
Dilekçe, kararı veren Sulh Ceza Hakimliğine sunulmak üzere, incelemeyi yapacak olan bir sonraki Sulh Ceza Hakimliğine hitaben yazılmalıdır. Başlıkta dosya veya soruşturma numarası, şüpheli/müdafi bilgileri ve kararın tebliğ/öğrenme tarihi net olarak gösterilmelidir.
Somut Hukuka Aykırılıkların Açıklanması
Arama kararının neden hukuka aykırı olduğu madde madde sıralanmalıdır. Karardaki makul şüphe eksikliği, arama kararının gerekçesiz olması veya süresinin belirsizliği gibi hususlar kanun maddelerine atıf yapılarak açıklanmalıdır. Arama esnasında muhtarın hazır bulunmaması, gece araması yapılması gibi fiili ihlaller tutanaklarla desteklenerek vurgulanmalıdır.
Talep Sonucu
Dilekçenin netice-i talep kısmında; öncelikle arama kararının kaldırılması, işlem yapılmışsa aramaya ilişkin kararın hukuka aykırılığının tespiti ve arama sonucunda el konulan eşya veya belgelerin derhal iade edilmesi talep edilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Savcı veya Kolluk Amiri Kararıyla Yapılan Arama Sonrası Ne Yapılmalıdır?
CMK m.119/2 uyarınca Cumhuriyet savcısı veya kolluk amiri tarafından verilen yazılı arama emri, 24 saat içinde hakim onayına sunulmak zorundadır. Hakim, kararını aramanın yapılmasından itibaren 24 saat içinde açıklar; aksi halde arama hükümsüz kalır. Bu süreçte hakim onay kararına karşı da 7 günlük süre içinde itiraz edilebilir.
Evde Kimse Yokken Arama Yapılabilir mi?
CMK m.120 uyarınca, aranacak yerlerin zilyedi aramada hazır bulunabilir. Zilyet bulunmazsa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip yakınlarından biri veya birlikte oturduğu bir kişi bulundurulur. Hiç kimsenin bulunmadığı durumlarda ise muhtar veya ihtiyar heyetinden iki kişinin katılımı zorunludur.
Arama Esnasında Avukat Bulundurma Hakkı Var mıdır?
CMK m.120/3 maddesi gereğince, arama yapılırken şüphelinin müdafi veya vekilinin aramada hazır bulunmasına engel olunamaz. Kolluk kuvvetleri avukatın gelmesini beklemek zorunda olmasa da, gelen avukatın aramaya nezaret etmesini engelleyemez.
Bilgisayar ve Bilişim Sistemlerinde Arama İle Genel Arama Arasındaki Fark Nedir?
Bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, el koyma ve kopyalama işlemi genel arama hükümlerine değil, CMK m.134 maddesindeki özel hükümlere tabidir. Bilişim sistemlerinde arama kararı sadece hakim tarafından verilebilir; savcı veya kolluk emriyle bu işlem yapılamaz.
Hakların Korunması İçin Pratik Tavsiyeler
Arama tedbiriyle karşı karşıya kalındığında, arama yapmaya gelen kolluk görevlilerinden arama kararını veya yazılı emri ibraz etmeleri istenmelidir. Kararın bir kopyası mutlaka talep edilmeli, arama başlatılmadan önce arama kararı dikkatle okunmalıdır. Arama sırasında yapılan her türlü usulsüzlük (muhtarın bulunmaması, gece arama yapılması, eşyalara zarar verilmesi vb.) arama tutanağına şerh olarak düşülmeli ve tutanak bu şekilde imzalanmalıdır. Aramanın tamamlanmasının ardından vakit kaybetmeksizin 7 günlük itiraz süresi içerisinde yetkili Sulh Ceza Hakimliğine somut gerekçeleri içeren itiraz dilekçesi sunulmalıdır.